Cmentarz Obro艅c贸w Lwowa – Cmentarz Orl膮t na Cmentarzu 艁yczakowskim

Cmentarz Obro艅c贸w Lwowa – Cmentarz Orl膮t na Cmentarzu 艁yczakowskim

Cmentarz Obro艅c贸w Lwowa nazywany Cmentarzem Orl膮t Lwowskich to autonomiczna cz臋艣膰 otwartego w 1786 roku Cmentarza 艁yczakowskiego. Odwiedzenie cmentarza jest jednym z najwa偶niejszych punkt贸w jednodniowych wycieczek do Lwowa. Spoczywaj膮 tu 偶o艂nierze polegli podczas bohaterskiej walk o Lw贸w i Ma艂opolsk臋 Wschodni膮. Wi臋kszo艣膰 poleg艂a w latach 1918 – 1920, ale na cmentarzu znajduj膮 si臋 groby obro艅c贸w, kt贸rzy zmarli r贸wnie偶 w latach po zako艅czeniu walk oraz podczas II wojny 艣wiatowej. Historia jednej z najwa偶niejszych nekropolii Lwowa – Cmentarza Obro艅c贸w Lwowa znanego jako Cmentarz Orl膮t jest niezwykle burzliwa dlatego pragniemy j膮 teraz przybli偶y膰.

 

Obrona Lwowa

Burzliwa historia Cmentarza Obro艅c贸w Lwowa znanego jako Cmentarz Orl膮t rozpoczyna si臋 tak w艂a艣ciwie od proklamacji Zachodnioukrai艅skiej Republiki Ludowej we Lwowie w 1918 roku i Obrony Lwowa trwaj膮cej przez pierwsze trzy tygodnie listopada 1918 roku. Bratob贸jczy konflikt we Lwowie rozpocz膮艂 si臋 wczesnym rankiem 1 listopada 1918 roku. Nale偶膮cy do austriackich si艂 偶o艂nierze o narodowo艣ci ukrai艅skiej, protegowani przez Wiede艅, opanowali najwa偶niejsze budynki we Lwowie. Ukrai艅ska akcja ubieg艂a niewielkie polskie si艂y i przyspieszona zosta艂a nadje偶d偶aj膮c膮 z Krakowa delegacj膮 Polskiej Komisji Likwidacyjnej.

 

 

Wycofuj膮ce si臋 si艂y przegranych w I wojnie 艣wiatowej Austriak贸w pozostawi艂y Ukrai艅com sprz臋t w tym ca艂e zapasy karabin贸w i amunicji pozosta艂e w Ma艂opolsce Wschodniej. Upadaj膮cy okupant doprowadzi艂 do sytuacji w kt贸rej na ziemi Czerwi艅skiej i we Lwowie nie stacjonowa艂y 偶adne zorganizowane si艂y sk艂adaj膮ce si臋 z polskich 偶o艂nierzy. Brakowa艂o oficer贸w. Jeszcze tego samego dnia we Lwowie pojawi艂y si臋 polskie punkty oporu w szkole im. Henryka Sienkiewicza oraz w Domu Akademickim. W czasie pierwszych dni walk Ukrai艅com uda艂o si臋 艣ci膮gn膮膰 do Lwowa dodatkowe posi艂ki z okolicznych miast.

 

Sytuacja polskich si艂 by艂a dramatyczna. Do walki stan臋li mieszczanie wyposa偶eni cz臋sto w bro艅 my艣liwsk膮, stare pistolety, a nawet pami膮tkow膮 bro艅 bia艂膮 i pi臋艣ci. Pocz膮tkowo profesjonaln膮 bro艅 udawa艂o si臋 zdoby膰 dopiero pokonuj膮c przeciwnika. Sytuacja w mie艣cie by艂a dramatyczna. Nie dzia艂a艂o o艣wietlenie i wodoci膮gi, a do obj臋tego walkami miasta nie doje偶d偶a艂o zaopatrzenie. Dramatyzmu sytuacji nada艂y te偶 bandy rabusi贸w grasuj膮cych po mie艣cie. Z przej臋tych w pierwszych dniach ataku wi臋zie艅 wypuszczono przest臋pc贸w. Ze wzgl臋du na umy艣lne dzia艂ania austriackiego zaborcy do broni stan膮膰 musieli wszyscy. Kobiety, starcy, dziewczynki, ch艂opcy, a nawet dzieci – legendarne ju偶 lwowskie Orl臋ta. Pierwszym poleg艂ym po stronie polskiej by艂 23-letni Andrzej Battaglia. Postrzelony przez Ukrai艅c贸w w brzuch po pr贸bie podj臋cia negocjacji z si艂ami ukrai艅skimi, kt贸re zaj臋艂y dawne koszary 15. Pu艂ku Piechoty Austro W臋gier przy Kurkowej (obecnie ul. 艁ysenki 12). Postrzelono go w nocy z 31 pa藕dziernika na 1 listopada. Zmar艂 cztery dni p贸藕niej w wyniku odniesionych ran po operacji przeprowadzonej w szpitalu na 艁yczakowie.

 

 

Ju偶 w czasie pierwszych dni konflikt贸w si艂y polskie odnosi艂y spore sukcesy. Odbito dworzec Lw贸w G艂贸wny, koszary Wuleckie, szko艂臋 kadet贸w, dyrekcj臋 lwowskiej policji. Do 10 listopada 1918 roku si艂y polskie kontrolowa艂y przedmie艣cia miasta oraz zachodni膮 jego cz臋艣膰. Pierwszy du偶y etap walk, polegaj膮cy praktycznie na utrzymaniu miasta do chwili nadej艣cia odsieczy, zako艅czy艂 si臋 wynegocjowaniem zawieszenia broni w dniu 17 listopada. Zawieszenie walk w wyniszczonym ju偶 mie艣cie trwa艂o do 21 listopada.

 

Ju偶 21 listopada splot艂y si臋 losy Cmentarza 艁yczakowskiego z przysz艂ym Cmentarzem Orl膮t, bowiem w drugim etapie obrony Lwowa dzia艂ania zbrojne toczy艂y si臋 r贸wnie偶 na terenie 艁yczakowa i Cmentarza 艁yczakowskiego. To tu, mi臋dzy nagrobkami, 偶ycie za ojczyzn臋 odda艂 jeden z m艂odszych obro艅c贸w – harcerz i gimnazjalista, 14-letni Jurek Bitschan. W walkach o Lw贸w wzi膮艂 udzia艂 wbrew woli ojczyma, cenionego kulparkowskiego lekarza, doktora Romana Zag贸rskiego.

 

 

“Obowi膮zkiem moim jest i艣膰, gdy mam do艣膰 si艂, bo braknie ci膮gle ludzi do oswobodzenia Lwowa” – pisa艂 w li艣cie pozostawionym rodzicom. W domu zostawi艂 otwart膮 ksi膮偶k臋 “艢piewy historyczne”

 

Jurek Bitschan wst膮pi艂 do oddzia艂u Stanis艂awa Petriego. Gimnazjalista walczy艂 od wieczora, 20 listopada. Podczas walki na Cmentarzu 艁yczakowskim ostrzeliwa艂 si臋 zza jednego z nagrobk贸w w po艂udniowej cz臋艣ci nekropolii. Mimo os艂ony zosta艂 trafiony i raniony w nogi przez amunicj臋 ekrazytow膮. Trwaj膮cy ostrza艂 uniemo偶liwi艂 ewakuacj臋 rannego. Poleg艂 rankiem 21 listopada podczas swojej pierwszej i ostatniej w 偶yciu potyczki. Dzie艅 przed nadej艣ciem odsieczy. Cia艂o syna Aleksandry Zag贸rskiej spoczywa w katakumbach na Cmentarzu Obro艅c贸w Lwowa. Miejsce 艣mierci upami臋tnione jest pomnikiem.

 

 

Utrzymanie Lwowa nie zako艅czy艂o konfliktu w listopadzie 1918 roku. Ogromna odsiecz w liczbie ponad 1200 偶o艂nierzy i 140 oficer贸w wyruszy艂a z Przemy艣la 19 listopada. W nocy z 21 na 22 listopada wyparci ze swoich pozycji Ukrai艅cy uciekli z miasta. Wyparte z miasta si艂y rozpocz臋艂y obl臋偶enie Lwowa chc膮 z艂ama膰 odci臋tych od zaopatrzenia obro艅c贸w pozosta艂ych w mie艣cie. Ukrai艅cy podejmowali liczne pr贸by podbicia miasta. Pierwsze rozpocz臋to od intensywnego ostrza艂u na dwa dni przed Wigili膮 Bo偶ego Narodzenia 1918 roku. Atak ruszy艂 27 grudnia 1918 roku. Kolejny 17 lutego 1919 roku. Po tymczasowym zawieszeniu broni w dniach od 24 lutego do 1 marca 1919 roku nasta艂y kolejne walki. Obl臋偶enie Lwowa zako艅czy艂o si臋 dopiero na pocz膮tku maja 1919 roku. W trwaj膮cym od listopada do lipca 1919 roku konflikcie poleg艂o oko艂o 10 tysi臋cy polskich 偶o艂nierzy. Podczas pierwszych trzech tygodni obrony miasta 艣mier膰 ponios艂o 1374 uczni贸w i student贸w. 2640 poleg艂ych nie przekroczy艂o 25. roku 偶ycia. W walkach brali udzia艂 r贸wnie偶 weterani powstania styczniowego. Dw贸ch z nich ponios艂o 艣mier膰 w wieku 75 lat. Walki zako艅czy艂y si臋 wygran膮 Polak贸w. Ju偶 wkr贸tce ze wschodu nadej艣膰 mia艂o jednak kolejne zagro偶enie.

 

 

Najm艂odszy Obro艅ca Lwowa – urodzony w Warszawie, Stefan Weso艂owski, uciek艂 z domu i do艂膮czy艂 do Legion贸w jako 9-latek. By艂 najm艂odszym kapralem Wojska Polskiego, kawalerem orderu Virtuti Militari. Zmar艂 1 kwietnia 1987 roku w Miami Beach na Florydzie. Najd艂u偶ej 偶yj膮cym spo艣r贸d Obro艅c贸w Lwowa przed Ukrai艅cami i Sowietami z 1920 roku by艂 pu艂kownik Aleksander Sa艂acki, zmar艂y na pocz膮tku kwietnia 2008 roku w Tychach w wieku 104 lat.

 

Stra偶 Mogi艂 Polskich Bohater贸w we Lwowie

Podczas obrony miasta nie by艂o czasu i mo偶liwo艣ci grzebania poleg艂ych. Zmar艂ych chowano w pobli偶u miejsc w kt贸rych polegli, jednak ju偶 po zako艅czeniu obrony Lwowa dokonano ekshumacji ofiar i jeszcze wiosn膮 cia艂a przeniesiono na specjalnie wydzielony teren na zboczu za Cmentarzem 艁yczakowskim. Cmentarz Orl膮t w jego pierwotnej wersji zaprojektowa艂 architekt W艂adys艂aw Kubik. W pierwsz膮 rocznic臋 walk o Lw贸w 艣wi臋ty J贸zef Bilczewski celebrowa艂 na 艁yczakowie msz臋 w intencji zmar艂ych 偶o艂nierzy.

 

 

W lipcu 1919 roku pojawi艂 si臋 pomys艂 utworzenia we Lwowie stowarzyszenia Stra偶 Mogi艂 Polskich Bohater贸w we Lwowie. Pomys艂odawc膮 powstania towarzystwa by艂a Maria Ciszkowa, matka 18-letniego Tadeusza, rannego pod Zborowem, zmar艂ego miesi膮c wcze艣niej w szpitalu we Lwowie. Do dzia艂ania w艂膮czy艂a si臋 r贸wnie偶 偶ona prezydenta Lwowa J贸zefa Neumanna (r贸wnie偶 aktywnego obro艅cy miasta), a tak偶e genera艂 Jan Thullie ze Z艂oczowa.

 

27 sierpnia 1919 roku kapelan J贸zef Pana艣 (r贸wnie偶 jeden z aktywnych dow贸dc贸w obrony Lwowa), sformu艂owa艂 statut organizacji na pierwszym oficjalnym spotkaniu stowarzyszenia. W艣r贸d dzia艂aczy organizacji znalaz艂 si臋 m.in. urodzony w Stryju s艂ynny poeta Kornel Makuszy艅ski, genera艂 Juliusz Tadeusz Tarnawa-Malczewski, wojewoda lwowski Pawe艂 Garapich, biskup Boles艂aw Twardowski czy arcybiskup J贸zef Bilczewski. G艂贸wnym efektem dzia艂a艅 Stowarzyszenia by艂a nie tylko troska o groby, ale i przygotowanie ca艂kowicie nowej ods艂ony miejsca pami臋ci ofiar obrony Lwowa.

 

Kolejna wojna, tym razem z bolszewikami, wywo艂a艂a konieczno艣膰 ponownej obrony miasta. Na cmentarzu pojawi艂y si臋 nagrobki kolejnych poleg艂ych, a wojenna zawierucha uniemo偶liwi艂a realizacj臋 pierwszego projektu. 22 listopada 1920 roku Lw贸w zosta艂 – jako jedyne polskie miasto – odznaczony najwy偶szym wojskowym orderem Virtuti Militari. Na Rynku zorganizowana zosta艂a defilada w obecno艣ci J贸zefa Pi艂sudskiego. Pa艅stwo doceni艂o bohaterstwo walk o zachowanie polsko艣ci Lwowa z 1918 roku oraz odparcie ataku bolszewik贸w w 1920 roku. Jesieni膮 1921 roku zn贸w zaj臋to si臋 form膮 upami臋tnienia poleg艂ych. Stra偶 Mogi艂 Polskich Bohater贸w pod wodz膮 偶ony prezydenta Lwowa rozpocz臋艂a zbi贸rk臋 na nowy cmentarz.

Poholanki

Konkurs na nowy Cmentarz Orl膮t

Stowarzyszenie powo艂a艂o komisj臋 na czele kt贸rej stan膮艂 architekt Micha艂 艁u偶ecki. W 1921 roku do Lwowa sprowadzono granit na budow臋 pomnika. Zebrane 艣rodki przeznaczono te偶 na powi臋kszenie obszaru Cmentarza poprzez wykupienie gruntu od si贸str benedyktynek. Ko艂o Architekt贸w zorganizowa艂o konkurs na projekt mauzoleum poleg艂ych bohater贸w. Do konkursu rozstrzygni臋tego w pa藕dzierniku zg艂osi艂o si臋 pi臋ciu architekt贸w. Zwyci臋skim projektem Cmentarza Obro艅c贸w Lwowa i Pomnika Chwa艂y okaza艂 si臋 projekt pod nazw膮 “Bia艂e R贸偶e”. Jego autor nie by艂 znany a偶 do momentu rozstrzygni臋cia konkursu. Autorem okaza艂 si臋 jeden z Obro艅c贸w Lwowa – m艂ody student wydzia艂u architektury na Politechnice Lwowskiej – Rudolf Indruch.

 

 

Gdy okaza艂o si臋, 偶e za projektem nie stoi znane nazwisko, a osoba, kt贸ra nawet nie sko艅czy艂a jeszcze studi贸w, wzbudzi艂 on kontrowersje. Indruchowi zarzucano, 偶e realizacja projektu b臋dzie zbyt droga. Warto wspomnie膰 te偶, 偶e m贸wimy o czasach wysokiego zad艂u偶enia kraju i zwi臋kszonej emisji pieni膮dza. Ostatecznie – 艣mia艂y b膮d藕 co b膮d藕 – projekt przyj臋to do realizacji dzi臋ki 艣rodkom zebranym przez Stra偶 Mogi艂 Polskich Bohater贸w we Lwowie. Mo偶liwe, 偶e przyczyni艂a si臋 do tego te偶 decyzja Indrucha. Architekt zrezygnowa艂 z finansowej gratyfikacji w wysoko艣ci 40 tysi臋cy marek polskich oraz z wynagrodzenia za p贸藕niejsze wykonanie projektu. Niestety, losy urodzonego w 1882 roku bohatera obrony Lwowa szybko si臋 zako艅czy艂y. Rudolf Indruch nie do偶y艂 dnia w kt贸rym jego wizja Cmentarza Obro艅c贸w Lwowa zosta艂a zrealizowana w ca艂o艣ci (notabene nikt go jeszcze nie do偶y艂). Architekt zmar艂 w 1927 roku w wieku 35 lat we Lwowie i spocz膮艂 na nekropolii swojego projektu.

 

 

Projekt m艂odego architekta, kt贸ry od wojny cierpia艂 na powracaj膮ce choroby p艂uc, zak艂ada艂 modyfikacj臋 nekropolii w spos贸b taki, by nie naruszy膰 tu istniej膮cych ju偶 miejsc poch贸wku. Indruch w perfekcyjny spos贸b wykorzysta艂 te偶 ukszta艂towanie terenu cmentarza. Zbocze podzielono na tarasy. Indruch zak艂ada艂 stworzenie osobnej alei prowadz膮cej od g艂贸wnego wej艣cia, kt贸re mia艂o znale藕膰 si臋 od strony ulicy Pohulanki. Bram臋 zdobi膰 mia艂 orze艂 zgarniaj膮cy pod skrzyd艂a swoje orl臋ta. Dalej prowadzi膰 mia艂y trzy szeregi schod贸w prowadz膮ce do trzech p贸艂kolistych taras贸w z grobami.

 

Projekt zak艂ada艂 budow臋 艂uku triumfalnego otoczonego p贸艂kolist膮 kolumnad膮 sk艂adaj膮c膮 si臋 z 12 kolumn doryckich. Na 艂uku zak艂adano umieszczenie rze藕by opieraj膮cego si臋 o miecz rycerza. Po bokach s艂ynne kamienne lwy z tarczami. Jedna z wyrytym herbem Lwowa i napisem “Zawsze wierny”, a drugi z polskim god艂em i napisem “Tobie Polsko”. Za 艂ukiem miejsce na katakumby, kt贸re jeszcze przed realizacj膮 projektu wzbudzi艂y kontrowersje, pomniki oraz okaza艂膮 Kaplic臋 Obro艅c贸w Lwowa, pomnik ameryka艅skich lotnik贸w (ods艂oni臋ty 20 maja 1925 roku) walcz膮cych i poleg艂ych w czasie obrony Lwowa i Pomnik Piechur贸w Francuskich (ods艂oni臋ty 26 maja 1938 roku).

 

 
Wykonawc膮 projektu Indrucha zosta艂 wybitny architekt lwowski Antoni Nestarowski. Ojciec urodzonego w 1901 roku Obro艅cy Lwowa zakatowanego przez Ukrai艅c贸w na Persenk贸wce 29 grudnia 1918 roku – Adama Karola Nestarowskiego. Nestarowski r贸wnie偶 zrezygnowa艂 z pobierania wynagrodzenia za swoj膮 prac臋. Budowa trwa艂a a偶 kilkana艣cie lat, a II wojna 艣wiatowa sprawi艂a, 偶e nigdy nie zosta艂a uko艅czona.

 

Praca nad Cmentarzem Obro艅c贸w Lwowa wed艂ug projektu Indrucha rozpocz臋艂a si臋 wmurowaniem kamienia w臋gielnego 26 maja 1922 roku. Budow臋 prowadzono etapami. W pierwszym etapie uko艅czona zosta艂a kaplica. Koszt wykonania miejsca pami臋ci by艂 ogromny, ale du偶膮 ofiarno艣ci膮 wykaza艂y si臋 osoby prywatne, przedsi臋biorstwa, samo miasto Lw贸w oraz pracuj膮cy za darmo architekci i rze藕biarze. Stowarzyszenie Stra偶 Mogi艂 Polskich Bohater贸w we Lwowie wydawa艂o liczne publikacje w tym album “Semper Fidelis”. Je艣li macie go w oryginale to z ch臋ci膮 go odkupimy. Prosimy o kontakt mailowy.

 

 

Pierwszy etap prac nad now膮 ods艂on膮 Cmentarza Obro艅c贸w Lwowa zako艅czono 艣wi臋ceniem kaplicy w dniu 28 wrze艣nia 1924 roku. W Europie po zako艅czeniu morderczego konfliktu, jakim by艂a I wojna 艣wiatowa, zacz臋to oddawa膰 cze艣膰 bezimiennym ofiarom. Zrodzony w Europie kult Nieznanego 呕o艂nierza dotar艂 r贸wnie偶 do Polski. Specjalne miejsce pami臋ci zdecydowano si臋 stworzy膰 w Warszawie w gmachu Sztabu G艂贸wnego Wojska Polskiego. W losowaniu miejsca z kt贸rego pobra膰 nale偶y cia艂o bezimiennego poleg艂ego pad艂o na Lw贸w. 29 pa藕dziernika 1925 roku na Cmentarzu Obro艅c贸w Lwowa dokonano trzech ekshumacji z bezimiennych grob贸w. Wykopano odziane w mundury cia艂a szeregowca, kaprala i sier偶anta. Szcz膮tki szeregowca przewieziono ze Lwowa podczas specjalnych uroczysto艣ci i z艂o偶ono je pod kolumnad膮 Pa艂acu Saskiego 1 listopada 1925 roku w Warszawie na Placu Marsza艂ka J贸zefa Pi艂sudskiego.

 

Nast臋pnie uko艅czone zosta艂y katakumby. Cia艂a obro艅c贸w spocz臋艂y w nich 9 pa藕dziernika 1932 roku. W katakumbach pogrzebano 72 偶o艂nierzy ekshumowanych z r贸偶nych odcink贸w frontu polsko-ukrai艅skiego. Wojskowy cmentarz zas艂u偶onych dla Lwowa mia艂 r贸偶ni膰 si臋 od innych wojskowych cmentarzy Europy. W swojej wizji Indruch zezwoli艂 na to, by rodziny poleg艂ych samodzielnie decydowa艂y o wygl膮dzie pomnik贸w na nagrobkach. W 艢wi臋to Niepodleg艂o艣ci – 11 listopada 1934 roku nast膮pi艂o ods艂oni臋cie Pomnika Chwa艂y na Cmentarzu Orl膮t. W przededniu II wojny 艣wiatowej Cmentarz by艂 praktycznie sko艅czony. Decyzj膮 Nestarowskiego zrezygnowano z budowy pomnika rycerza oraz popielnic, kt贸re zdobi膰 mia艂y pylony. Nie powsta艂o jeszcze monumentalne wej艣cie od Pohulanki. 9 sierpnia 1939 roku na Cmentarzu Obro艅c贸w Lwowa z艂o偶ony zosta艂 W艂adys艂aw Preisner. To ostatni poch贸wek przed atakiem Niemc贸w na Polsk臋 1 wrze艣nia 1939 roku. W przededniu wybuchu wojny na cmentarzu spoczywa艂o 2859 os贸b. W tym r贸wnie偶 prochy ukrai艅skich Strzelc贸w Siczowych. II wojna 艣wiatowa ca艂kowicie zablokowa艂a dalsze prace w miejscu pami臋ci.

 

 

 O cmentarzu Obro艅c贸w Lwowa w 1943 roku tak pisa艂 J贸zef Rudnicki: “Jest najwi臋ksz膮 艣wi臋to艣ci膮 Polski i jedn膮 – chyba – z najwi臋kszych osobliwo艣ci na 艣wiecie”.

 

II wojna 艣wiatowa na Cmentarzu 艁yczakowskim

II wojna 艣wiatowa nie by艂a 艂askawa dla Lwowa. Ju偶 w czasie pierwszych bombardowa艅 zniszczona zosta艂a s艂ynna na ca艂y 艣wiat fabryka w贸dki J.A Baczewski, przepi臋kny Pasa偶 Mikolascha, a pociski trafi艂y r贸wnie偶 na Cmentarz 艁yczakowski. 1 wrze艣nia podczas ataku na lwowski dworzec poleg艂o dw贸ch kolejarzy zmieniaj膮cych 艣wiat艂a w lokomotywie. Jednym z nich by艂 weteran obrony miasta Wincenty Gerlach, kt贸rego wkr贸tce pochowano na Cmentarzu Obro艅c贸w Lwowa. We wrze艣niu pojawi艂y si臋 tu jeszcze cztery groby, a miesi膮c p贸藕niej kolejne pi臋膰. W listopadzie jeszcze jeden. Oficjalnie wiadomo jeszcze o nast臋pnych czterech poch贸wkach poleg艂ych w walce z Niemcami.

 

 

20 wrze艣nia 1939 roku na obszar nekropolii wdarli si臋 nazistowscy 偶o艂nierze niemieccy wyparci wkr贸tce przez pluton Ludwika Grajewskiego. “Poddanie si臋 nam oznacza pozostanie w Europie, poddanie si臋 Armii Czerwonej to przej艣cie na zawsze do Azji” – przekonywali nazi艣ci. 22 wrze艣nia Lw贸w podda艂 si臋 jednak nie Wehrmachtowi, a Armii Czerwonej na spotkaniu w Winnikach i wszed艂 pod w艂adanie sowiet贸w, kt贸rzy ju偶 nast臋pnego dnia przygotowali zasadzk臋 na polskich oficer贸w. Nie zwiastowa艂o to niczego dobrego ani dla miasta, ani dla cmentarzy. “Przyjaciele” ze wschodu szybko zdecydowali o tym, by na 艁yczakowie grzeba膰 swoich zmar艂ych. Rz膮dz膮cy przez pewien czas nazi艣ci wraz z otrzyman膮 pomoc膮 zd膮偶yli wymordowa膰 w mie艣cie s艂ynnych uczonych. Swoich zmar艂ych nie grzebali na 艁yczakowie. Kr贸tko po 艣mierci genera艂a W艂adys艂awa Sikorskiego w lipcu 1944 roku na Cmentarzu z艂o偶ono wieniec upami臋tniaj膮cy dow贸dc臋. Akcja przeprowadzona przez AK zosta艂a rozpracowana przez policj臋 ukrai艅sk膮. Sk艂adaj膮cych kwiaty aresztowano, acz uda艂o im si臋 p贸藕niej uciec. Miasto wkr贸tce zn贸w przesz艂o pod panowanie sowiet贸w.

 

Sam Cmentarz Obro艅c贸w Lwowa (Cmentarz Orl膮t) nie uleg艂 zniszczeniu podczas dzia艂a艅 wojennych. Du偶o mniej szcz臋艣cia mia艂a g艂贸wna cz臋艣膰 Cmentarza 艁yczakowskiego. Najgorsze dla Cmentarza Obro艅c贸w mia艂o dopiero nadej艣膰.

 

 

Wschodni wiatr odnowy…

Sowiecka rewizja granic zmusi艂a wi臋kszo艣膰 Polak贸w do ucieczki ze Lwowa. B艂yskawicznie po og艂oszeniu uchwa艂 ja艂ta艅skich rozpocz臋艂a si臋 wyw贸zka Polak贸w z miasta. Kto chcia艂 zosta膰 we Lwowie ryzykowa艂 nawet 偶yciem.  W mie艣cie pozosta艂o niewielu sprawiedliwych takich jak sekretarz stowarzyszenia Stra偶y Mogi艂 Polskich Bohater贸w we Lwowie Maria Tereszczak贸wna. Mogi艂a polskich 偶o艂nierzy nie podoba艂a si臋 zar贸wno sowietom, kt贸rym przypomina艂a spektakularn膮 kl臋sk臋 podczas czerwonej nawa艂nicy 1920 roku, ale te偶 pozosta艂ym tu mieszka艅com miasta o niepolskich rysach twarzy. Najwi臋ksza fala deportacji Polak贸w ze Lwowa sko艅czy艂a si臋 w 1946 roku. Tym, kt贸rzy pozostali o Cmentarz Orl膮t dba膰 wolno nie by艂o. Groby b艂yskawicznie zaros艂y chwastami i zielskiem.

 

Nowe w艂adze nie zwleka艂y zbyt d艂ugo z rozpocz臋ciem dewastacji Cmentarza Obro艅c贸w Lwowa. Za og贸lnym przyzwoleniem rozpocz臋艂y si臋 tu huczne menelskie imprezy, a wraz z nimi pojawi艂y si臋 obra藕liwe malunki. B艂yskawicznie zniszczono schody do Pomnika Chwa艂y i rozkradziono co cenniejsze p艂yty nagrobne. Spl膮drowano groby w katakumbach, rozbito tablice na pomnikach i zeszlifowano napisy “Zawsze wierny” oraz “Tobie Polsko”. Na pocz膮tku lat 50-tych ubieg艂ego wieku zniszczono pomniki upami臋tniaj膮ce przedstawicieli imperialistycznego zachodu. Mowa oczywi艣cie o pomnikach Lotnik贸w Ameryka艅skich i 偶o艂nierzy francuskich. Znika艂y kolejne krzy偶e i zdobienia.

 

 

W latach 60-tych rozdzielono cmentarne lwy. Jeden trafi艂 na Wysoki Zamek czyli tak naprawd臋 Kopiec Unii Lubelskiej. Drugi trafi艂 na ul. Dzier偶y艅skiego, a nast臋pnie przeniesiono i ustawiono go przy drodze na Winniki. Obecni we Lwowie Polacy sk艂adali ho艂d lwu przeniesionemu na Kopiec Unii Lubelskiej wi臋c przeniesiono go jeszcze raz  przed klinik臋 psychiatryczn膮 na Kulparkowie. W polskie 艣wi臋ta teren cmentarza patrolowa艂a milicja, a 艣mia艂k贸w, kt贸rzy pr贸bowali odda膰 ho艂d poleg艂ym szczuto psami i zamykano w wi臋zieniach. A mia艂o by膰 jeszcze gorzej…
 

Atak na Cmentarz Orl膮t Lwowskich

25 sierpnia 1971 roku przyst膮piono do ostatecznego ataku na polskie miejsce pami臋ci. Na cmentarz wjecha艂y “bratnie” spychacze. Zniszczono dwana艣cie kolumn otaczaj膮cych Pomnik Chwa艂y. Ten pr贸bowano zburzy膰 stalowymi linami podczepionymi do czo艂g贸w, ale rozbi膰 go si臋 nie uda艂o. W akcie desperacji ostrzelano napisy na pylonach. Zaorano groby i przysypano je gruzem z rozbitych kolumn, kt贸ry pos艂u偶y艂 te偶 do budowy pomnika Lenina we Lwowie. Pami膮tk膮 po czarnym dniu Cmentarza Obro艅c贸w Lwowa jest zniszczona podstawa jednego z pylon贸w. Nad katakumbami umieszczono zak艂ad kamieniarski. Okoliczni mieszka艅cy wypasali krowy na polskim cmentarzu.

 

 

W latach 70-tych w艂adze zdecydowa艂y te偶 o przed艂u偶eniu ulicy Stefana Banacha. Dziwnym trafem projekt przygotowano tak, by konieczne by艂o rozoranie pozosta艂ych jeszcze polskich grob贸w. Na szcz臋艣cie Marii Tereszczak贸wnej uda艂o si臋 przeprowadzi膰 ekshumacje zmar艂ych i przenie艣膰 cia艂a do innych grob贸w na Cmentarzu 艁yczakowskim. Uratowa艂a m.in. cia艂o wielkiego bohatera genera艂a Tadeusza Jordan-Rozwadowskiego, tw贸rcy polskiej armii i obro艅cy Lwowa. Dla bezpiecze艅stwa nie og艂oszono do kt贸rych grob贸w przenosi si臋 zmar艂ych bohater贸w. Maria Tereszczak贸wna zmar艂a we Lwowie w wieku 96 lat zabieraj膮c do grobu na Cmentarzu Janowskim wiele tajemnic. Dzi艣 nikt ju偶 tego nie wie.

 

24 sierpnia 1991 roku Rada Najwy偶sza Ukrai艅skiej SSR uchwali艂a Deklaracj臋 Niepodleg艂o艣ci, a 1 grudnia w referendum przeg艂osowano utworzenie suwerennego pa艅stwa. 2 grudnia 1991 roku Polska, jako pierwszy kraj na 艣wiecie, uzna艂a niepodleg艂o艣膰 Ukrainy. Nast膮pi艂o ocieplenie w stosunkach dyplomatycznych. Jeszcze przed tym wydarzeniem rozpocz臋艂y si臋 nie艣mia艂e dzia艂ania maj膮ce na celu przywr贸cenie szacunku miejscu poch贸wku polskich 偶o艂nierzy.

 

 

Cmentarz Orl膮t – powr贸t

Ju偶 w 1989 roku pracownicy polskiej sp贸艂ki Energopol, kt贸ra ju偶 wcze艣niej pracowa艂a na terenach dawnych Kres贸w m.in, przy budowie gazoci膮gu Urengoj – U偶horod, gazoci膮gu Bohorodczany, a偶 wreszcie elektrowni atomowej, rozpocz臋li nie do ko艅ca legalne dzia艂ania maj膮ce na celu uporz膮dkowanie Cmentarza Obro艅c贸w Lwowa. W po艂owie maja odby艂o si臋 spotkanie polsko-ukrai艅skiej grupy maj膮cej na celu wynegocjowanie dalszych prac. Uzyskano nieoficjaln膮 zgod臋 na rozw贸j dalszych prac. Na teren cmentarza wjecha艂 ci臋偶ki sprz臋t, usuni臋to dwumetrow膮 warstw臋 艣mieci i gruz oraz ods艂oni臋to groby. Pracownicy Energopolu zadbali o jeszcze jedno, r贸wnie wa偶ne, miejsce pami臋ci we Lwowie. Przy ulicy Warszawskiej we Lwowie w okolicach Cmentarza Zamarstynowskiego znajduje si臋 zbiorowa mogi艂a 偶o艂nierzy poleg艂ych w walkach o Lw贸w we wrze艣niu 1939 roku. Nieopodal ogr贸dk贸w dzia艂kowych spoczywaj膮 cia艂a cz艂onk贸w 11. Karpackiej Dywizji Piechoty. Poleg艂ych mo偶e by膰 nawet oko艂o tysi膮ca. Energopol pom贸g艂 te偶 w ochronie zdewastowanych mogi艂 na Cmentarzu Janowskim.

 

 

Komunistyczne w艂adze zadba艂y o to, by mogi艂a znikn臋艂a z powierzchni ziemi tak samo jak Cmentarz Orl膮t. W 1989 roku Energopol postawi艂 tu nagrobek. Tabliczka jednak znikn臋艂a. Dzi艣 imiennie wymieniono jedynie dw贸ch ze spoczywaj膮cych tu 偶o艂nierzy. Obro艅cy Lwowa le偶膮 te偶 w mogi艂ach na Cmentarzu Janowskim. Warto o nich pami臋ta膰 podczas wizyty we Lwowie.

 

W pa藕dzierniku 1989 roku na Cmentarz Orl膮t powr贸ci艂a p艂yta upami臋tniaj膮ca nieznanych 偶o艂nierzy z Persenk贸wki. 1 listopada dosz艂o na terenie cmentarza do pojednania dw贸ch narod贸w. To jednak jeszcze nie rozwi膮za艂o sprawy do ko艅ca. W grudniu 1995 roku w艂adze Lwowa zakaza艂y prowadzenia dalszych prac. Do porozumienia dosz艂o tak w艂a艣ciwie dopiero w 2005 roku. Miasto wyrazi艂o zgod臋 na restauracj臋 pomnika lotnik贸w ameryka艅skich i piechur贸w francuskich. Na cmentarz nie mog艂y jednak wr贸ci膰 lwy, a w艂adzom nie podoba艂 si臋 Szczerbiec umieszczony na p艂ycie Mogi艂y Pi臋ciu z Persenk贸wki.

 

 

24 czerwca 2005 roku Aleksander Kwa艣niewski i Wiktor Juszczenko, a tak偶e kardyna艂 Marian Jaworski i kardyna艂 Lubomyr Huzar, oficjalnie otwarli odrestaurowany Cmentarz Orl膮t. W grudniu 2015 roku Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego og艂osi艂o radosn膮 wiadomo艣膰 o uzyskaniu pozwolenia na ponowne ustawienie lw贸w przed Pomnikiem Chwa艂y. Po 45 latach roz艂膮ki lwy zn贸w s膮 razem. W 2016 roku odrestaurowano je ze 艣rodk贸w strony polskiej. Dzi艣 nie s膮 jednak “zawsze wierne Polsce”.

 

Cmentarz Orl膮t Lwowskich obecnie

 
We wtorek 13 marca 2018 roku oko艂o godziny 21:15 czasu lokalnego na Cmentarzu Obro艅c贸w Lwowa dosz艂o do antypolskiego incydentu. Nieznany sprawca wrzuci艂 na cmentarz nieznany przedmiot (prawdopodobnie granat) po eksplozji kt贸rego powsta艂 krater g艂臋boki na oko艂o 30 centymetr贸w. W wybuchu na Cmentarzu Orl膮t nie ucierpia艂y nagrobki ani znajduj膮ce si臋 na cmentarzu budynki. Od tego czasu sytuacja zwi膮zana z cmentarzem polskich bohater贸w Obrony Lwowa zacz臋艂a si臋 robi膰 gor膮ca.

 

 
Pod koniec pa藕dziernika Rada Obwodowa we Lwowie wyrazi艂a stanowisko o ch臋ci usuni臋cia “symbolu polskiej okupacji Lwowa” czyli pomnik贸w lw贸w na Cmentarzu Obro艅c贸w Lwowa. Nied艂ugo p贸藕niej echem w polskich mediach odbi艂a si臋 akcja kibic贸w 艢l膮ska Wroc艂aw, kt贸rzy upami臋tnili Obro艅c贸w Lwowa w 100. rocznic臋 ataku na miasto.

 

Akcja wywo艂a艂a burz臋 w lokalnych lwowskich mediach i sprawi艂a, 偶e policja, s艂u偶by bezpiecze艅stwa i ochrona cmentarza zacz臋艂y przygl膮da膰 si臋 polskim pielgrzymom na groby bohater贸w. Dostali艣my sygna艂y od jednego z czytelnik贸w o zamkni臋ciu wej艣膰 na Cmentarz 艁yczakowski i pozostawieniu jedynie tego od frontu z kas膮 biletow膮. Nasi czytelnicy zostali cofni臋ci z cmentarza.

 

Szerokim echem odbi艂o si臋 r贸wnie偶 zatrzymanie student贸w Wy偶ej Szko艂y Kultury Spo艂ecznej i Medialnej w Toruniu, kt贸rzy za odpalenie dw贸ch rac przy Pomniku Chwa艂y zostali aresztowani.

 


 
Polecamy r贸wnie偶:

 

Powi膮zane wpisy

2 komentarze do wpisu „Cmentarz Obro艅c贸w Lwowa – Cmentarz Orl膮t na Cmentarzu 艁yczakowskim

Mo偶liwo艣膰 komentowania jest wy艂膮czona.

Dojazd do Lwowa – jak dosta膰 si臋 do miasta? Samochodem, poci膮giem, samolotem…

Co i gdzie kupi膰 we Lwowie? Sklepik w Restauracji Baczewskich, ul. Szewska 8

Lw贸w - internet 4G
Sie膰 4G wreszcie we Lwowie i na Ukrainie. Od teraz w Kyivstar

Zamknij